Marsz przejdzie ulicami Zamościa. Chodzi o tysiące ludzi

Był 16 października 1942 roku. Niemieccy okupanci przystąpili wtedy do krwawej likwidacji getta, które funkcjonowało od wiosny 1941 roku na terenie Nowej Osady (Nowego Miasta), obejmując tereny wokół Nowego Rynku oraz ulic Partyzanckiej i Lwowskiej. Przez tę wydzieloną i przeludnioną dzielnicę przewinęło się łącznie ponad 12 tysięcy osób. Oprócz zamościan, dramatyczny los dzielili tam Żydzi z okolicznych miejscowości oraz ponad dwa tysiące osób deportowanych z zagranicy, w tym z Niemiec, Czech, Austrii i Węgier. 

Podczas brutalnej akcji likwidacyjnej w połowie października, hitlerowcy zamordowali na miejscu około 500 osób, w tym pacjentów i personel miejscowego szpitala oraz pracowników Judenratu. Pozostałe przy życiu 4 tysiące mężczyzn, kobiet i dzieci zgromadzono na rynku, a następnie pognano piechotą w morderczą, ponad dwudziestokilometrową drogę do getta tranzytowego w Izbicy. Wydarzenie to, określane mianem zamojskiego marszu śmierci, przyniosło śmierć kolejnym dziesiątkom osób rozstrzelanych na poboczach z powodu wycieńczenia. Z Izbicy niemal wszyscy trafili ostatecznie do komór gazowych obozu zagłady w Bełżcu. Szacuje się, że w wyniku masowych wywózek trwających od kwietnia 1942 roku oraz brutalnej likwidacji getta, zginęło około 9 tysięcy zamojskich Żydów, a całą wojnę zdołał przetrwać zaledwie znikomy ułamek tej ogromnej społeczności. 

W Zamościu tradycją stało się już, że co roku mieszkańcy jednoczą się, by wspólnie oddać hołd swoim dawnym sąsiadom. Tegoroczne obchody rocznicowe rozpoczną się we wtorek, 13 października, w murach Centrum „Synagoga” Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego przy ulicy Pereca 14. O godzinie 16:00 zgromadzeni będą mogli wysłuchać poruszającej prelekcji Eweliny Szumilak z Muzeum i Miejsca Pamięci w Bełżcu, która przybliży szczegóły tamtych wydarzeń. Bezpośrednio po wykładzie, aż do godziny 18:00, organizatorzy zapraszają na bezpłatne zwiedzanie unikalnej wystawy „Nieistniejące Miasto” autorstwa Marka Kołcona i Andrzeja Pogudza. 

Główne uroczystości zaplanowano na piątek, 16 października. Centralnym punktem obchodów będzie Marsz Pamięci, którego uczestnicy spotkają się o godzinie 17:00 na skwerze przy dawnej synagodze nowomiejskiej na ulicy Mikołaja Reja 11, tuż obok Przedszkola nr 2. Zanim zgromadzeni ruszą w symboliczną drogę, wspólnie posadzą w ziemi cebulki żonkili – kwiatów będących symbolem pamięci i nadziei. Marsz przejdzie ulicami miasta w kierunku stacji kolejowej „Zamość Starówka” przy ulicy Peowiaków, skąd przed laty odjeżdżały pociągi śmierci. Wieczór zwieńczy powrót do Centrum „Synagoga”, gdzie o godzinie 18:30 odbędzie się pokaz filmu „Tam był kiedyś nasz dom”, który swoim komentarzem i osobistą opowieścią opatrzy Maria Fornal.

Inicjatywa ma charakter całkowicie otwarty i społeczny. Organizatorzy podkreślają, że nie wysyłają żadnych oficjalnych ani indywidualnych zaproszeń, ponieważ pamięć o przeszłości należy do nas wszystkich. Każdy, kto czuje potrzebę serca i chce zamanifestować solidarność z tragiczną historią dawnych mieszkańców, jest mile widziany. Wydarzenie odbywa się dzięki ścisłej współpracy Centrum „Synagoga” FODŻ oraz Muzeum i Miejsca Pamięci w Bełżcu.

Program:

WTOREK, 13.10.2026:

godz. 16:00 - „Zagłada Żydów w Zamościu” prelekcja pani Eweliny Szumilak z Muzeum i Miejsca Pamięci w Bełżcu.

godz, 17:00 – 18:00 – wstęp wolny na wystawę „Nieistniejące Miasto” autorstwa Marka Kołcona i Andrzeja Pogudza

Miejsce: Centrum „Synagoga” FODŻ, ul. Pereca 14, Zamość

PIĄTEK, 16.10.2026,

godz. 17:00 - MARSZ PAMIĘCI – spotykamy się na skwerze przy dawnej synagodze nowomiejskiej przy, ul. Mikołaja Reja 11 w Zamościu. (skwer przy przedszkolu nr 2). Posadzimy cebulki żonkili a następnie przejdziemy do stacji kolejowej „Zamość Starówka” przy ul. Peowiaków.

godz. 18:30 - Prezentacja filmu „Tam był kiedyś nasz dom” z komentarzem i opowieścią pani Marii Fornal.

Miejsce: Centrum „Synagoga” FODŻ, ul. Pereca 14, Zamość