Zamość stracił swoje skarby przez jednego człowieka?

Dzwonnicę wzniesiono pierwotnie jako drewnianą, na początku XVII w. już po śmierci fundatora kolegiaty i założyciela Zamościa – Jana Zamoyskiego - kanclerza i hetmana wielkiego koronnego (1542-1605). Nową murowaną dzwonnicę - wybudowano w latach 1760-1775 według projektu Jerzego de Kawe. Po jego śmierci w 1761 roku budowę prowadzili: Józef Degen i Fryderyk Gisges.

 

W 1820 roku rząd Królestwa Polskiego wykupił Zamość od Zamoyskich, co zapoczątkowało jego przekształcenie w miasto rządowe i wielką twierdzę wojskową:

 

- Wówczas, na polecenie wielkiego księcia Konstantego z budynków sakralnych, świeckich oraz obronnych usunięto większość pamiątek zwycięstw, w tym herbów i innych świadectw związanych z rodem Zamoyskich. Świątynie poddano remontom polegającym na skuciu ozdobnych detali oraz przebudowom mającym na celu nadanie im „rosyjskiego charakteru”. Działania objęły też dzwonnicę, co wiązało się z rozbiórką hełmu w 1828 r. i nadbudową niskiej, węższej kondygnacji z balkonem, zwieńczonej kopułką - tłumaczy Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków. 

 

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rozpoczęto starania o przywrócenie zamojskiej dzwonnicy historycznego hełmu. W latach dwudziestych XX wieku powstały koncepcje architektoniczne m.in. arch. Edwarda Kranza (wersja graficzna w załączniku), które zakładały zachowanie nadbudowanej kondygnacji w nieco zmienionej formie, zaś sam hełm zaprojektowany został w formie nawiązującej do barokowej (jednak różniącej się znacząco od formy sprzed przebudowy). Projekt E. Kranza przewidywał mniej monumentalną, smukłą i niską latarnię wieńczącą.

 

Ówczesny konserwator zabytków okręgu lubelskiego, Ksawery Piwocki, odrzucił koncepcję Kranza, wybierając do realizacji projekt arch. Mariana Wtorzeckiego z 1930 r. Według tego rozwiązania projektowego, wprowadzono m.in. pseudobarokowy hełm. W wyniku tej realizacji proporcje dzwonnicy uległy wydłużeniu i obecna iglica hełmu sięga kilka metrów wyżej niż pierwotna. Ww. prace przeprowadzono w latach 1937-1938. 22 września 1930 roku, miała miejsce uroczystość „podniesienia” Krzyża na dzwonnicy.

 

Dolna kondygnacja dzwonnicy założona została na rzucie prostokąta; w jej przyziemiu znajduje się przejazd bramny prowadzący do kolegiaty/katedry. Powyżej znajdują dwie kondygnacje na rzucie kwadratu z zaokrąglonymi wewnątrz narożnikami. Ostatnia kondygnacja z zewnątrz założona została na rzucie kwadratu, zaś od środka jest ośmioboczna z niszami w narożach.

Wewnątrz budynku znajduje się klatka schodowa prowadząca na taras (licząca 122 stopnie) oraz trzy dzwony na metalowej konstrukcji.

 

Najstarszy i największy z nich, zwany „Jan” został „przelany” w 1662 r przez ludwisarza Mikołaja Delamarsa. Zawiera bogate zdobienia w tym inskrypcję łacińską i kartusz herbowy Zamoyskich. Waży 4 300 kg, ma 160 cm wysokości. „Odzywa” się tylko w chwilach najbardziej uroczystych. Średni dzwon „Tomasz” wykonany został przez Beniamina Wittwercka w 1721 r.. Waży 1 200 kg. i ma 105 cm wysokości. Najmniejszy dzwon „Wawrzyniec” tego samego autora, powstał w 1715 r. Waży 170 kg i ma 56 cm wysokości. Dodatkowo w najniższej kondygnacji został ustawiony mniejszy dzwon z 1829 r. wykonany w warsztatach odlewniczych Ordynacji Zamojskiej w Zwierzyńcu.